नुवाकोट । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा मनाइने नागपञ्चमी आज देशभर श्रद्धा, आस्था र धार्मिक विधिपूर्वक मनाइँदैछ। प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यस पर्वमा नागदेवताको पूजा आराधना गरी घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँस्ने परम्परा रहिआएको छ।

नागपञ्चमीका दिन बिहानै स्नान गरी घर सफा गर्ने, नागको तस्वीर वा प्रतिमामा पूजा गर्ने तथा दूध, दही, अक्षता, फूल, दुबो, धूप–दीपलगायतका सामग्री चढाउने चलन छ। कतिपय परिवारले पुरोहित वा स्थानीय धार्मिक मान्यताअनुसार विशेष विधिबाट नागको पूजा गर्ने गरेका छन्।

धार्मिक मान्यताअनुसार नागलाई भूमिगत जल, वर्षा, उर्वरता र प्रकृतिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। नागपञ्चमीमा नागको पूजा गरेमा सर्पको भयबाट जोगिनुका साथै घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम हुने विश्वास छ। यही धार्मिक आस्थाका कारण ग्रामीण तथा सहरी क्षेत्रमा समेत नागपञ्चमीलाई विशेष महत्वका साथ मनाउने गरिन्छ।

घरको मूलढोकामा नागको तस्वीर

नागपञ्चमीको प्रमुख विशेषतामध्ये घरको मूलढोकामा नागको तस्वीर टाँस्नु पनि एक हो। परम्पराअनुसार नागको चित्रलाई पूजा गरी घरको ढोकामा टाँस्दा नागदेवताको कृपा प्राप्त हुने र घरमा अनिष्ट नहुने विश्वास गरिन्छ।

पुरानो पुस्तादेखि चलिआएको यो परम्परा अहिले पनि धेरै नेपाली परिवारमा निरन्तर छ। कतिपय स्थानमा कागजमा छापिएको नागको तस्वीर प्रयोग गरिन्छ भने कतिपय परिवारमा आफैंले नागको चित्र बनाएर पूजा गर्ने चलनसमेत रहेको पाइन्छ।

नाग र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध

नागपञ्चमीलाई केवल धार्मिक पर्वका रूपमा मात्र नभई प्रकृति संरक्षण र जीवजन्तुप्रतिको सम्मानसँग जोडेर पनि हेर्न सकिन्छ। सर्पलाई मानिसले डरका रूपमा हेर्ने गरे पनि प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न सर्पको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।

कृषि क्षेत्रमा मुसा तथा अन्य हानिकारक जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न सर्पले प्राकृतिक रूपमा सहयोग पुर्‍याउने गर्छ। त्यसैले नागपञ्चमीले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई सम्झाउने सांस्कृतिक अवसरका रूपमा पनि अर्थ राख्ने गरेको छ।

वर्षायाममा सर्पहरू जमिनमुनिबाट बाहिर निस्कने क्रम बढ्ने भएकाले यस समयमा सर्पसँग मानिसको भेट हुने सम्भावना पनि बढी हुन्छ। यही मौसमसँग नागपञ्चमीको धार्मिक परम्परा जोडिनुलाई कतिपयले प्रकृतिसँग सम्बन्धित सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा व्याख्या गर्ने गरेका छन्।

नागपोखरी र नागमन्दिरमा भक्तजनको चहलपहल

नागपञ्चमीका अवसरमा विभिन्न स्थानमा रहेका नागमन्दिर, नागपोखरी तथा धार्मिकस्थलमा भक्तजन पुगेर पूजा आराधना गर्ने गर्छन्। बिहानैदेखि नागदेवताको दर्शन तथा पूजाका लागि भक्तजनको चहलपहल हुने गर्दछ।

विशेषगरी नागसँग सम्बन्धित धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्व बोकेका स्थानमा यस दिन विशेष पूजा आयोजना गर्ने परम्परा छ। भक्तजनले नागदेवतालाई दूध, फूल, अक्षता, दुबो तथा अन्य पूजासामग्री अर्पण गर्दै परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छन्।

गाउँघरमा अझै जीवित छ परम्परा

आधुनिक जीवनशैलीको प्रभाव बढ्दै गए पनि गाउँघरमा नागपञ्चमीसँग जोडिएका परम्परागत संस्कार अझै जीवित छन्। घरका ज्येष्ठ सदस्यले बालबालिकालाई नागपञ्चमीको धार्मिक महत्वबारे जानकारी दिने, नागको तस्वीरमा पूजा गर्ने र घरको ढोकामा टाँस्ने परम्परा धेरै परिवारमा कायम छ।

नागपञ्चमीको अवसरमा परिवारका सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर पूजा गर्ने भएकाले यस पर्वले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई समेत जोड्ने काम गरेको पाइन्छ।

आस्था र संस्कृतिको निरन्तरता

समयसँगै मानिसको जीवनशैली र धार्मिक अभ्यासमा परिवर्तन आए पनि नागपञ्चमी नेपाली समाजमा पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो। धार्मिक विश्वाससँगै प्रकृति, जीवजन्तु र वातावरणप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा समेत यसको महत्व रहेको छ।

नागपञ्चमीले मानिसलाई प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँच्नुपर्ने सन्देश दिने संस्कृतिसँग जोडिएको पर्वका रूपमा आफ्नो पहिचान कायम राखेको छ। धार्मिक आस्था, पारिवारिक परम्परा र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको यस पर्वमा आज देशभर नागदेवताको पूजा आराधना गर्दै श्रद्धापूर्वक मनाइँदैछ।